Mariastede: voorstelling

 edere tijd heeft zijn eigen crisis. Het is iedere keer een nieuwe veldslag in de eeuwige strijd tussen goed en kwaad, maar wij die hier en nu leven moeten onze eigen veldslag winnen. De crisis van onze Westerse wereld in het algemeen, en het ‘oude continent’ Europa in het bijzonder, is dat er achter de enorme wetenschappelijke, economische en technologische vooruitgang een diepe vertwijfeling of onverschilligheid heerst over de grote filosofische en religieuze levensvragen. Die worden daarom vaak gereduceerd tot een pragmatisch materialisme of een oppervlakkig humanitarisme. Wat verder gaat dan dat botst op een muur van subjectivisme en relativisme. De kerken lopen leeg. Het politieke en maatschappelijke landschap is verschraald tot een reeks vastgeroeste stellingenoorlogen tussen links en rechts, progressief en conservatief, nationalisme en globalisme. Afgesneden van de ultieme levensbeschouwelijke vragen waaruit ze zijn voortgesproten, verzanden politieke kwesties in steriele en vijandige ideologieën. 

In plaats van ons in te graven in die stellingenoorlogen om de restanten van waarheid en goedheid te verdedigen die ter linker- of ter rechterzijde nog te vinden zijn, beoogt dit project een diepgaande herbronning die de huidige frontlijnen ondergraaft – tot in de grondlagen van de schepping. Dat het Christendom in Europa diepgaand, wijdverspreid en langdurig wortel heeft geschoten mag ons niet blindmaken voor het feit dat die boom geworteld is in de schepping en uiteindelijk de Schepper zelf. Een ‘herbronning’ voor het Westen gaat dus noodzakelijkerwijze dieper dan de vorm die het Westen door de eeuwen heen heeft aangenomen. We moeten dieper graven, door de takken en de stam, tot bij de wortels zelf, om daar aan te komen bij de zuivere bron van genade die vanuit de Schepper in de schepping vloeit.

Dit project vertrekt bovendien vanuit het inzicht en de overtuiging dat de huidige crisis niet gewoon een eenzijdig verhaal van verval is, wat tot een conservatieve of reactionaire reflex zou leiden. Sint Paulus wees er al op dat ketterijen noodzakelijk zijn (1 Kor. 11:19) om het geloof te versterken en uit te zuiveren. De diepe crisis in Europa in het bijzonder en het Westen in het algemeen toont ons dus de grenzen en beperkingen aan van de vertakkingen zoals die de afgelopen eeuwen en millennia zijn gegroeid. Maar dat zijn grenzen en beperkingen van de tak die geenszins de grenzen en beperkingen van de boom zelf zijn. Ze dwingen ons dus om te herbronnen en sterker uit die crisis te komen.

Meer specifiek beoogt dit project dan ook een herbronning of doorworteling in de diepste, onbevlekte laag van de schepping – vanuit de Onbevlekte Maagd Maria, de ‘boom van Jesse’ (Jesaja 11:1). Het is van daaruit – van haar uit – dat een nieuwe twijg kan ontspruiten en de oude stronk kan herbloeien. Daarbij gaat het niet in eerste instantie over de sacramentele incarnatie zelf zoals die al twee millennia ontspruit in de Kerk in het algemeen en in de eucharistie in het bijzonder. Daar is de eeuwenoude traditie van de Kerk voor altijd richtinggevend. Het gaat over het ontluiken van een hernieuwde sociale incarnatie van het Christendom – de Christenheid, i.e. de wereld en het leven buiten de fysieke muren van de kerk.

Het is immers net daar, in de loutere schepping zelf, in de wereld van de ‘leek’, dat de uitdaging van de moderniteit voor het geloof en de Kerk zich de afgelopen eeuwen het sterkst heeft laten merken. Wat is die geschapen wereld? Wat is de zin en rol van die geschapen wereld? Is het – scherp gesteld – een louter middel voor de meerdere eer en glorie van God, een loutere wachtkamer voor de hemel, een loutere onderaannemer van de bovennatuurlijke wereld? Met die vragen zijn we bij de inhoudelijke kern van het project gekomen.

e inhoudelijke kern van dit project is het volgende: Maria is dé methodologische én inhoudelijke sleutel bij uitstek om de huidige crisis te overwinnen. Omdat de huidige, oude stronk nog niet Mariaal genoeg was, was ze vatbaar voor de ziekte van de moderniteit. De wapenwedloop tussen goed en kwaad is een strijd tussen de slang-draak enerzijds, en de Vrouw-Maria anderzijds – van Genesis (3:15) tot de Apocalyps (12). De nieuwe twijg is dus een Marialere twijg, waaruit een hernieuwde Christenheid kan ontluiken met een veel sterkere groeikracht en resistentie. Dat zij zowel methodologisch als inhoudelijk de sleutel bij uitstek is om tot bij Christus te komen is al zeer lang een zeer vast beginsel in het geloof en de theologie van de Kerk, maar dit project benadrukt dat ze dat is zònder haar daarmee te herleiden tot een louter middel of vervangbaar instrument. Zij belichaamt immers bij uitstek de zuivere schepping op zich, de waarde en zinvolheid van de schepping, louter als schepping – en het feit dat zij een vrouw is, en Christus een man, biedt ons ook een sleutel om de huidige gender-verwarring te beantwoorden.

Het motto van de H. Paus Pius X was ‘omnia instaurare in Christo’ (Ef. 1:10) – alles herstellen en herscheppen vanuit Christus. De filosofische en theologische grondslagen daarvan zijn zeer diep, want ‘alles is door Hem geworden en zonder Hem is niets geworden van wat geworden is’ (Joh. 1:3). Geïnspireerd door de H. Louis-Marie Grignion de Montfort en diens ‘ut adveniat Regnum tuum, adveniat regnum Mariae’ (opdat kome Uw Rijk, laat komen het Rijk van Maria) wil dit project daar aan toevoegen ‘per Mariam’ – ‘omnia instaurare in Christo per Mariam’, alles herstellen in Christus door Maria. De eerste zin van zijn beroemde verhandeling Over de ware Godsvrucht was immers: “Door de Allerheiligste Maagd Maria is Jezus Christus ter wereld gekomen, door Haar ook moet Hij in de wereld regeren.” Die diepe verwevenheid tussen Jezus en Maria is enerzijds een idee dat opnieuw zeer diep geworteld is in de katholieke traditie, maar dat anderzijds met de zeer recente dogmaverklaringen van haar Onbevlekte Ontvangenis (1854) en Tenhemelopneming (1950) duidelijk maakt dat het vooral in onze huidige, moderne tijd rijp is voor verdere ontwikkeling. Die twee dogma-verklaringen vormen de bovennatuurlijke grondslag van dit project, de historische voorbereiding van wat dit project verder wil uitwerken. 

Het belang van Maria is dat zij voor God ‘de (geschapen) andere’ (cf. Levinas) bij uitstek is. Het klassieke wereldbeeld dat in de middeleeuwse scholastiek tot een geniale synthese met het Christelijk geloof is gebracht, is een hiërarchisch, metafysisch en kosmologisch wereldbeeld. De moderniteit heeft het subject centraal gesteld, een subject dat zich geplaatst weet tegenover heel die hiërarchische, metafysische en kosmologische wereld, en daarin zijn (of haar) andersheid, eigenheid en vrijheid ontdekt die niet gewoon ingeschakeld kan worden in dat wereldbeeld als een loutere schakel, middel of instrument. Het is uiteindelijk zelfs een vrijheid om ‘nee’ te zeggen. Misschien is de slagzin bij uitstek van de moderniteit wel het citaat van Kant, dat de mens ‘nooit louter als middel’ gebruikt mag worden – òòk niet als middel ‘ter meerdere eer en glorie van God’, zoals de strijdkreet van de Jezuïeten klonk, de contra-reformatorische beweging bij uitstek. 

Die typisch moderne (inter)subjectiviteit heeft drastische en vaak schadelijke gevolgen gehad, met subjectivisme en relativisme tot gevolg. Maar de kern van het christelijke geloof zelf, de H. Drievuldigheid, behelst zelf reeds een vorm van ‘intersubjectiviteit’. In de menswording is de (tweede) persoon van God in de schepping gekomen in een andere natuur, maar niet als een andere persoon. Het is pas in en tegenover Maria dat een louter geschapen persoon als ‘een ander’ voor God verschijnt. In Maria ontmoeten we de geschapen persoon die niét louter een middel is voor het goddelijke of bovennatuurlijke of ongeschapene. Maar tegelijkertijd staat zij volledig open voor het goddelijke, dat haar ver verheft boven haar geschapen status, in het bijzonder door met God mee te werken aan een groter werk dan de schepping zelf: de Menswording. 

Het is van daaruit dat dit project gelooft dat we heel veel (zoniet alle) van de moderne filosofische en sociale ontwikkelingen kunnen lezen en herinterpreteren vanuit Maria, en dat een louter conservatief-reactionaire reflex daar dramatisch tekort zou schieten. Bovendien kan het herlezen en herinterpreteren van die moderne bewegingen ons de weg wijzen naar die Marialere twijg aan die oude stronk. 

Het is bovendien in en door Maria dat de trinitaire dimensie van God zelf zich ook in de schepping kan veruitwendigen en belichamen. De Menswording van Christus is daar één van de drie punten van die trinitaire sociale structuur die we ook zien in Jozef-Maria-Jezus, Jezus-Maria-Johannes, enz. Heel het sociale leven – van het gezinsleven als kleinste cel van de samenleving, tot het economische en politieke leven – kunnen vanuit dat Mariaal-trinitaire licht herdacht en hervormd worden.

Dat is niet alleen iets dat uitgedacht moet worden in ontoegankelijke academische papers of dikke boeken, dat is iets dat geleefd en beleefd moet worden, dat wil ontkiemen en groeien en ‘vlees worden’ op talloze manieren. Meer nog, tot op zekere hoogte moet het geleefd en beleefd worden voordat het begrepen kan worden – wijsheid en intellectualisme zijn niet hetzelfde. Daarom is dit geen louter intellectueel-academisch project, maar is die zuiver inhoudelijke poot maar één van de drie aspecten. Daarmee zijn we bij de driedelige structuur van het project gekomen.

et project bestaat uit drie lagen of fases die hieronder worden verduidelijkt. Die opdeling is enerzijds relatief, omdat de drie lagen in elkaar doorlopen, elkaar overlappen en elkaar wederzijds versterken. Anderzijds benadrukt die driedeling de verticale integratie van het project, cruciaal om die nieuwe twijg echt te laten ontluiken én groeien én bloeien. Anders is er het risico dat het project zou verzanden in één van die drie lagen – louter onderzoek, louter propaganda, louter maatschappelijk activisme.